10.01.2026 itibariyle kargoya verilir

Tarihin en kadim yaşayan dillerinden biri ve en başta geleni olan Türkçe kendisine Türklerle birlikte bir kader çizmiştir. Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Hindistan ve Rusya’ya kadar çok geniş bir coğrafyada hakimiyet kuran Türk milleti ve devleti bir kültür taşıyıcısı olarak dilini de bu hakimiyet sahalarına götürmüştür.

Bu geniş coğrafya Türkçenin hem zenginleşmesini sağlamış hem de zaman zaman yabancı dillerin etki alanına girmesine neden olmuştur. Çin, Hint, Fars, Arap ve Latin gibi güçlü medeniyet alanlarında etkili olan Türkler çeşitli nedenlerle bu milletlerin dillerinde etkilenmiş, onların etki alanına girmiştir. Batı’ya gerçekleşen göç harekete ve fetih politikaları Türkçenin farklı dillerle karşılaşmasını sağlamıştır. Hem Doğu hem de Batı dillerinin etki alanında bulunmuştur. Bunun yanısıra İslam Medeniyet dairesine 10. yüzyıldan itibaren giren Türkler Arap ve Fars kültürlerinin etkisinde kalmıştır.

Selçuklular döneminde Farsçanın kesin egemenliği Osmanlılar döneminde de Arapçayla birlikte devam etmiştir. Özellikle Divân Şiiri’nin etkisiyle edebiyatımızda Türkçe sözcüklerin kullanımı azalmış bunun yerine Arapça ve Farsça sözcüklerin ve sözcük gruplarının kullanımı artmıştır. Bunun yanında devletin bürokrasi dilinde de bu durumu görmek mümkündür. Havas veya seçkin dili denilen bu dil halkın anlayabileceği bir düzeyde olmayıp sadece ciddi eğitim almış kişilerin anlayabileceği bir dildi.

Cumhuriyetin ilanıyla her alanda bir yenilik ve reform sürecine hızlı bir biçimde girilmiş,  alfabenin 1928 yılında değiştirilmesi devamında dilde sadeleşme ve Türkçeleşme politikasını getirmiştir. Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kuruluşuyla resmî bir organ tarafından dilin yabancı sözcük ve yapılardan arındırılması için bir seferberlik başlamıştır. Dolayısıyla ‘ulus devlet’in ‘ulus dili’ne sahip olabilmesi adına bir Türkçeleştirme hareketi başlamış, bunun için millî kaynaklar esas alınmıştır.

Bu eser Dil Devrimi sürecinde basın yayın organlarının bir devlet politikası olan dilde sadeleşme ve Türkçeleşme hareketinde ne kadar etkin kullanıldığını göstermektedir. Gazete  ve dergiler aracılığıyla Dil Devrimi desteklenmiş ve genele yayılmaya çalışılmıştır. Türkçeleştirme çalışmalarında hem Türkçenin geçmiş dönemlerinde yazılmış eserlerinden hem de halk ağzında kullanılan sözcüklerden yararlanılmıştır. Bazen bu kaynaklardaki sözcükler yabancı sözcük karşılığı olarak birebir kullanılmış bazen de yeni sözcükler türetmede esas alınmıştır.

Bu çalışmada belirli basın-yayın organları taranarak Dil Devrimi sürecinde yabancı sözcüklere bulunan veya teklif edilen sözcüklerin bugüne ulaşamayanları ele alınmıştır. Bu sözcükler çeşitli nedenlerle günümüze ulaşamamış özbeöz Türkçe sözcüklerdir. Bunların neden dile yerleşmediği meselesi ise ayrı bir çalışma konusudur. Örneğin bugün kullandığımız ‘danıştay, sayıştay, yargıtay’ gibi sözcükler dilde kabul görüp kullanılıyorken yine bu dönemde ‘meclis’ karşılığı olarak önerilen ‘kamutay’ sözcüğü bugüne ulaşmamıştır. ‘nutuk’ için kullanılan ‘söylev’ dile oturmuşken milletvekili için önerilen ‘saylav’ yerleşememiş ve unutulmuştur. Çalışmamızın temel amacını bu tür sözcükler oluşturmakta bu dönemde ortaya çıkıp günümüze gelememiş sözcükler ele alınmaktadır.

Döneminde ve sonrasında pek çok tartışmayı da beraberinde getiren Dil Devrimi, Atatürk’ün ifadesiyle ‘dilini yabancı diller boyunduruğundan kurtarma’nın en etkin yollarından biriydi. Her yapılan işte, izlenen politikada zaman zaman yanlışlar, yol kazaları olabildiği göz önüne alınarak bu süreçte de bazı hataların yapılmış olması mümkündür. Kazanımlara baktığımızda ise kazanımlarımız daha çoktur. Bugün kullandığımız pek çok sözcük bu dönemde ortaya konulan sözcüklerdir. Zengin bir yazı ve yazın geleneği olan Türkçenin işlerlik kazanması da buna bağlıdır. Kâşgarlı Mahmud’un, Ali Şîr Nevâî’nin, Âşık Paşa’nın, Yunus Emre’nin tuttuğu yol Türkçenin güzel yoludur. Bu eser de bu yolda emek verilmiş bir çalışma olup dilimizin zenginlerini görmemize vesile olacaktır.